Nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), trưng bày chuyên đề “Quốc Tử Giám Thăng Long (1076-2026) với truyền thống hiếu học Sơn Tây” được tổ chức tại Văn miếu Sơn Tây, góp phần làm sáng rõ mối liên hệ giữa trung tâm giáo dục lớn của quốc gia thời quân chủ với vùng đất xứ Đoài giàu truyền thống khoa bảng. Qua hệ thống tư liệu, hình ảnh và các hoạt động trải nghiệm, công chúng có dịp nhìn lại hành trình phát triển của nền giáo dục Nho học, đồng thời thêm trân trọng những giá trị đạo học được các thế hệ người Sơn Tây gìn giữ, bồi đắp.
 |
| Chương trình nghệ thuật chào mừng khai mạc trưng bày. |
Dấu ấn 950 năm Quốc Tử Giám Thăng Long
Năm 1076, dưới triều Lý, Quốc Tử Giám được thành lập tại kinh đô Thăng Long, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Là trường Quốc học đầu tiên của đất nước, trong hơn 700 năm tồn tại, nơi đây đã trở thành trung tâm đào tạo, bồi dưỡng nhân tài, góp phần hình thành và phát triển nền giáo dục khoa cử thời trung đại.
Quốc Tử Giám từng quy tụ nhiều danh sư có tâm, có tài như Tư nghiệp Chu Văn An, Tế tửu Nguyễn Trực, Tế tửu Phùng Khắc Khoan, Tư nghiệp Nguyễn Bá Lân... Những nhà giáo mẫu mực đã góp phần đào tạo hàng nghìn bậc đại khoa, hiền tài cho đất nước. Qua các thế hệ, tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài từ mái trường Quốc học ấy đã trở thành một giá trị bền vững trong đời sống văn hóa dân tộc.
 |
| Các đại biểu cắt băng khai mạc trưng bày. |
Gắn với lịch sử hình thành và phát triển của Quốc Tử Giám là những danh nhân có đóng góp quan trọng như các vua Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông và nhà giáo Chu Văn An. Đặc biệt, hệ thống 82 bia Tiến sĩ triều Lê - Mạc hiện còn lưu giữ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới, đã khắc ghi tên tuổi những người đỗ đại khoa trong các kỳ thi từ năm 1442 đến năm 1779. Những tấm bia được ví như “pho sử đá”, cung cấp nguồn tư liệu quan trọng về lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam thời quân chủ.
Từ câu chuyện của trung tâm giáo dục quốc gia, trưng bày tại Văn miếu Sơn Tây mở rộng góc nhìn đến truyền thống khoa bảng của vùng đất xứ Đoài. Theo phạm vi địa danh Sơn Tây được xác định trên bản đồ năm 1909 và năm 1940, vùng đất này có 70 người đỗ đại khoa, trong đó 40 người đỗ Tiến sĩ được khắc tên trên bia tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Đáng chú ý, nhiều nhà khoa bảng người Sơn Tây từng đảm nhiệm công việc giảng dạy, quản lý tại Quốc Tử Giám như Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Bá Lân, Phan Cận, Nguyễn Quý Hiển. Bên cạnh đó là những Giám sinh người Sơn Tây từng học tập tại trường Quốc học như Nguyễn Thì Lượng, Phan Nhuệ... Những tên tuổi ấy cho thấy sự gắn bó mật thiết giữa giáo dục địa phương với trung tâm đào tạo nhân tài của đất nước, đồng thời khẳng định đóng góp của người Sơn Tây trong dòng chảy giáo dục, khoa cử Việt Nam.
 |
| Đại biểu và các em học sinh tham quan trưng bày chuyên đề. |
Phát biểu tại lễ khai mạc, ông Trương Quang Vinh, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây nhấn mạnh, từ Quốc Tử Giám Thăng Long, truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài đã không ngừng được bồi đắp, lan tỏa tới nhiều vùng miền, tạo nên những vùng đất khoa bảng nổi tiếng, trong đó có Sơn Tây. Mối liên hệ giữa hai vùng đất được thể hiện qua nhiều thế hệ người Sơn Tây học tập, đỗ đạt, được ghi danh trên bia Tiến sĩ, cũng như những người tham gia giảng dạy, đào tạo nhân tài tại Quốc Tử Giám.
Nối dài mạch nguồn đạo học trên đất Sơn Tây
Truyền thống hiếu học của Sơn Tây không chỉ được thể hiện qua những người đỗ đạt mà còn được bồi đắp từ hệ thống trường lớp và các dòng họ khoa bảng. Thời quân chủ, bên cạnh hệ thống trường công từ cấp tỉnh đến cấp huyện, nhiều lớp học tư do các nhà Nho, người đỗ đạt mở tại làng xã đã góp phần phổ biến chữ nghĩa, giảng dạy kinh sách, duy trì việc học trong cộng đồng.
Những người từng mở lớp, tham gia giảng dạy như Nguyễn Trực, Phan Huy Chú, Phan Huy Vịnh... đã góp phần đưa tri thức đến gần hơn với người dân. Qua đó, việc học không chỉ là con đường lập thân, lập nghiệp của mỗi cá nhân mà còn trở thành nếp sống, giá trị được cộng đồng coi trọng và trao truyền qua nhiều thế hệ.
 |
| Không gian trưng bày thu hút đông đảo khán giả thưởng thức. |
Một dấu ấn đặc biệt trong truyền thống khoa bảng Sơn Tây là sự hiện diện của những dòng họ có nhiều thế hệ đỗ đạt như họ Phan Huy ở Sài Sơn, họ Lê ở Mai Trai, họ Kiều ở Đông Sàng và họ Đỗ ở Hương Ngải. Trong đó, dòng họ Phan Huy ở Sài Sơn nổi danh về khoa bảng và văn chương thời Lê Trung hưng, sản sinh nhiều danh nhân như Giang Văn Minh, Kiều Phú, Lê Anh Tuấn, Nguyễn Nham...
Đáng chú ý, nhà khoa bảng Nguyễn Nham từng soạn văn bia Đề danh Tiến sĩ cho các khoa thi năm 1664, 1680, 1694 và 1710. Chi tiết này cho thấy sự hiện diện của những trí thức người Sơn Tây trong chính quá trình lưu giữ, tôn vinh truyền thống khoa bảng của quốc gia.
Cùng với những tên tuổi và dòng họ khoa bảng, hệ thống di tích Nho học trên địa bàn cũng là minh chứng cho sức sống lâu bền của đạo học ở vùng đất xứ Đoài. Văn miếu Sơn Tây, Văn chỉ Đông Sàng, Thế Trụ, Hương Ngải, Phùng Xá... hiện vẫn được chính quyền và nhân dân địa phương quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị. Đây là những không gian văn hóa góp phần lưu giữ ký ức về nền giáo dục truyền thống, tinh thần trọng tri thức và sự tôn vinh người tài.
 |
Trong hệ thống di tích ấy, Văn miếu Sơn Tây có ý nghĩa đặc biệt khi trở thành địa điểm tổ chức trưng bày chuyên đề, kết nối câu chuyện về Quốc Tử Giám Thăng Long với lịch sử giáo dục địa phương. Thông qua hệ thống tư liệu, hình ảnh giới thiệu hành trình 950 năm Quốc Tử Giám và truyền thống giáo dục, khoa cử Sơn Tây, trưng bày mang đến cho công chúng cái nhìn toàn diện hơn về sự giao thoa, tiếp nối giữa trung tâm giáo dục quốc gia với các vùng đất khoa bảng.
Điểm đáng chú ý của hoạt động là bên cạnh nội dung giới thiệu lịch sử, công chúng còn được tham gia các hoạt động trải nghiệm văn hóa truyền thống. Những trải nghiệm này tạo cơ hội để người xem, đặc biệt là thế hệ trẻ, tìm hiểu về nền giáo dục khoa cử xưa, cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của tri thức, việc học và truyền thống tôn sư trọng đạo.
Được tổ chức bởi Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp với Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây, trưng bày là hoạt động thiết thực nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, Ngày Nhà giáo Việt Nam (20-11), Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23-11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24-11).
 |
| Trải nghiệm in mộc bản tại Văn Miếu Sơn Tây. |
Không dừng lại ở việc giới thiệu những dấu mốc lịch sử, trưng bày còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về trách nhiệm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa. Từ những tấm bia Tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến hệ thống di tích Nho học trên đất Sơn Tây, từ những nhà giáo, nhà khoa bảng đến các dòng họ nhiều đời hiếu học, tất cả cùng tạo nên mạch nguồn đạo học được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Sự kết nối giữa di sản kinh kỳ và vùng đất xứ Đoài qua trưng bày chuyên đề cũng mở ra cách tiếp cận gần gũi hơn với lịch sử giáo dục dân tộc. Qua đó, những giá trị truyền thống tiếp tục được khơi dậy trong đời sống hôm nay, góp phần nuôi dưỡng tinh thần hiếu học, lòng trân trọng tri thức và ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng.
