Trong lịch sử phát triển của nhân loại, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều kéo theo sự hình thành của một mô hình kinh tế mới. Nếu cách mạng công nghiệp tạo ra nền kinh tế sản xuất, Internet mở ra kinh tế số và kinh tế nền tảng, thì sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy sự xuất hiện của một nền kinh tế thông minh, nơi dữ liệu, tri thức, công nghệ và con người được tổ chức lại trong một cấu trúc vận hành mới.
Từ góc nhìn đó, cuốn sách "Con đường tương lai" của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn không chỉ là một công trình tư tưởng về phát triển xã hội mà còn gợi mở một mô hình kinh tế phù hợp với thời đại AI. Nếu nền kinh tế truyền thống dựa trên vốn, tài nguyên và lao động, thì nền kinh tế mới phải dựa trên dữ liệu, tri thức, niềm tin, cộng đồng và khả năng phối hợp giữa con người với công nghệ.
 |
| Cuốn sách "Con đường tương lai" của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn đến với bạn bè quốc tế |
Hiện nay, các tập đoàn công nghệ lớn đã phát triển nhiều hệ thống AI như ChatGPT, Gemini hay Claude dựa trên nền tảng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Tuy nhiên, LLM chỉ giống như “bộ não” của AI. Để AI thực sự vận hành trong đời sống, cần có thêm dữ liệu, hạ tầng, phần mềm, công cụ và các quy trình quản trị. Nếu LLM là bộ não thì dữ liệu là mạch máu, còn các ứng dụng và hệ thống vận hành chính là tay chân, giác quan giúp AI tương tác với thế giới thực.
Trong điều kiện hiện nay, Việt Nam khó có thể nhanh chóng xây dựng những mô hình AI lõi quy mô lớn như các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là tự tạo ra toàn bộ “bộ não” AI, mà là biết tận dụng những nền tảng sẵn có để xây dựng “cơ thể” AI của riêng mình với dữ liệu, quy trình, hạ tầng và cách vận hành phù hợp với văn hóa, pháp luật và nhu cầu phát triển của đất nước.
Đây chính là không gian để Việt Nam hình thành một mô hình kinh tế AI mang bản sắc riêng. Các nền tảng công nghệ có thể là của toàn cầu, nhưng dữ liệu, cơ chế quản trị và hệ sinh thái ứng dụng phải được bản địa hóa. Một hệ thống AI muốn phục vụ hiệu quả cho xã hội không thể tách rời đặc điểm văn hóa, luật pháp và mục tiêu phát triển của mỗi quốc gia.
Từ những gợi mở đó, "Con đường tương lai" đặt ra vấn đề về phương thức quản trị mới trong thời đại AI: quản trị quốc gia thông minh, quản trị doanh nghiệp bằng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, đồng thời tổ chức lại các mô hình kinh tế trên nền tảng công nghệ và cộng đồng. Từ nền tảng lý luận này, Nguyễn Xuân Tuấn cùng các cộng sự tại Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường đã bước đầu xây dựng mô hình kinh tế mới dựa trên AI.
 |
| Tác phẩm mở ra những nghiên cứu, suy ngẫm và dự báo cho tương lai |
Trọng tâm của mô hình là ứng dụng AI vào quản trị doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh. Mỗi đơn vị có thể được thiết kế một hệ thống quản trị riêng bao gồm quản trị nhân sự, tài chính, vận hành, dữ liệu và quản lý rủi ro. Những công việc vốn được thực hiện thủ công như soạn thảo văn bản, tổng hợp báo cáo, xử lý chứng từ, theo dõi dòng tiền hay cảnh báo rủi ro có thể từng bước được tự động hóa thông qua các tác nhân AI.
Điểm đáng chú ý là AI không chỉ thay thế một số thao tác kỹ thuật đơn lẻ mà tham gia vào toàn bộ quá trình tổ chức và điều phối hoạt động. AI giúp lãnh đạo tiếp cận dữ liệu nhanh hơn, nâng cao độ chính xác trong quản lý tài chính, tăng tính minh bạch trong vận hành và giúp các doanh nghiệp nhỏ tiếp cận phương thức quản trị hiện đại với chi phí thấp hơn.
Mô hình này đặc biệt phù hợp với cơ cấu kinh tế Việt Nam, nơi doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Khi được triển khai đúng cách, AI có thể giúp các đơn vị này vận hành tinh gọn hơn, giảm áp lực nhân sự chuyên môn, đồng thời nâng cao năng lực quản trị. Một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ vẫn có thể kiểm soát hoạt động kinh doanh một cách hiệu quả thông qua dữ liệu số và các công cụ AI.
Nếu được hỗ trợ bởi chính sách phù hợp, mô hình này có thể trở thành động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển khoảng 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030. Không chỉ gia tăng số lượng, AI còn giúp nâng cao chất lượng quản trị, minh bạch hóa hoạt động kinh doanh và mở rộng khả năng tiếp cận tài chính cho khu vực kinh tế nhỏ lẻ.
 |
Để hiện thực hóa mô hình này, Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường cùng các doanh nghiệp tham gia bằng nguồn vốn xã hội hóa đã phát triển Compay – nền tảng lõi trong hệ thống quản trị doanh nghiệp bằng AI. Compay được thiết kế nhằm hỗ trợ chuyển đổi số cho doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh thông qua việc quản lý dòng tiền, chứng từ, hóa đơn, nhân sự và các hoạt động vận hành trên một hệ thống thống nhất.
Điểm khác biệt của Compay không chỉ nằm ở chức năng quản lý dữ liệu mà còn ở định hướng trở thành “xương sống số” cho mô hình quản trị AI. Trên nền tảng đó, các tác nhân AI có thể được tích hợp để hỗ trợ soạn thảo văn bản, lập báo cáo, theo dõi chứng từ, cảnh báo rủi ro, hỗ trợ kế toán và tự động hóa nhiều công việc lặp lại trong doanh nghiệp.
Hiện nay, hệ thống đang được triển khai thử nghiệm tại khoảng 500 doanh nghiệp, hợp tác xã và đơn vị kinh doanh. Đây là bước đi quan trọng nhằm kiểm chứng mô hình, hoàn thiện công nghệ và xây dựng quy trình vận hành trước khi mở rộng quy mô trong tương lai.
Từ một nền tảng quản trị, Compay có thể phát triển thành hệ sinh thái kinh tế số dành cho doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh Việt Nam. Trong hệ sinh thái đó, mỗi giao dịch đều trở thành dữ liệu kinh tế, mỗi hóa đơn là bằng chứng cho hoạt động thực, còn mỗi thành viên là một mắt xích trong mạng lưới kinh tế số kết nối rộng lớn.
 |
| Cuốn sách "Con đường tương lai" phiên bản tiếng Anh được gửi tới Thủ tướng Timor-Leste tại Diễn đàn tương lai ASEAN 2026 |
Ở góc độ rộng hơn, mô hình này phản ánh tư tưởng xuyên suốt của "Con đường tương lai": thị trường, Nhà nước, cộng đồng và cơ chế phối hợp phải cùng vận hành. Nếu trong nền kinh tế truyền thống, thị trường được ví như “bàn tay vô hình” và Nhà nước là “bàn tay hữu hình”, thì trong thời đại AI cần có thêm vai trò của cộng đồng và một cơ chế phối hợp thông minh để kết nối các chủ thể kinh tế thành một hệ sinh thái minh bạch, hiệu quả và bền vững.
Tinh thần cốt lõi của mô hình kinh tế mới là tổ chức dữ liệu, tổ chức niềm tin và tổ chức cộng đồng. Trong thời đại AI, dữ liệu trở thành một loại tài sản quan trọng. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi được chuẩn hóa, minh bạch và phục vụ cho sự phát triển của con người.
Nhờ các nền tảng số, thanh toán điện tử, hóa đơn điện tử và các công cụ AI, những chủ thể kinh tế nhỏ như hộ kinh doanh, tiểu thương hay người lao động tự do có thể từng bước tham gia sâu hơn vào nền kinh tế chính thức. Khi có dữ liệu minh bạch và lịch sử hoạt động rõ ràng, họ sẽ có thêm cơ hội tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường.
Tuy nhiên, mô hình kinh tế thời AI không thể chỉ dựa vào công nghệ. Càng phát triển AI, con người càng phải giữ vai trò trung tâm. Nếu dữ liệu thiếu minh bạch, AI có thể khuếch đại những sai lệch. Nếu công nghệ chỉ phục vụ lợi nhuận, cộng đồng có thể trở thành đối tượng bị khai thác. Vì vậy, tinh thần “khai mở – nhân văn – bền vững” được xem như một nguyên tắc định hướng cho quá trình phát triển kinh tế số.
Mô hình kinh tế mới vì thế không chỉ là kinh tế số mà phải là kinh tế số nhân văn; không chỉ là nền kinh tế của thuật toán mà còn là nền kinh tế của trách nhiệm, của sự hợp tác và của năng lực tự chủ. Trong mô hình ấy, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế; doanh nghiệp công nghệ xây dựng nền tảng; hợp tác xã và cộng đồng tổ chức người dân tham gia; các tổ chức tài chính dẫn dòng vốn; AI hỗ trợ phân tích, dự báo và tự động hóa; còn con người giữ quyền quyết định cuối cùng đối với mục tiêu phát triển và giới hạn đạo đức của công nghệ.
Từ "Con đường tương lai", có thể nhận thấy một thông điệp quan trọng: tương lai không tự đến mà phải được kiến tạo. Trong thời đại AI, quốc gia nào biết tổ chức lại tri thức, dữ liệu, cộng đồng và công nghệ sẽ có cơ hội bứt phá. Việt Nam hoàn toàn có thể lựa chọn một con đường riêng: lấy con người làm gốc, lấy cộng đồng làm nền tảng, lấy công nghệ làm công cụ, lấy minh bạch làm niềm tin và lấy AI làm động lực tăng tốc. Khi đó, mô hình kinh tế mới sẽ không chỉ tạo ra tăng trưởng mà còn góp phần xây dựng một xã hội hài hòa, nơi mọi chủ thể kinh tế đều có cơ hội tham gia vào dòng chảy phát triển của thời đại.
