Từ hoạt động khơi dậy tình yêu sách trong các ngày hội đọc, việc hình thành thói quen đọc thường xuyên trong cộng đồng đòi hỏi những phương thức tiếp cận tri thức thuận tiện và bền vững hơn. Tại thành phố Huế, Công ty Cổ phần Thư viện Số Việt Nam (ViLIB) phối hợp với Hội Xuất bản Việt Nam và Thành Đoàn Huế định hướng thí điểm mô hình thư viện số dùng chung, từng bước đưa nguồn học liệu đến gần đoàn viên, thanh niên, học sinh và các gia đình.
 |
| Trường Quốc học Huế tặng kỷ niệm chương, biểu trưng cho nhà đồng hành. |
Trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa đọc, trao sách và học bổng tại Trường Trung học phổ thông chuyên Quốc Học - Huế ngày 11-10, ViLIB đã trao tặng Không gian tri thức số cho Thành Đoàn Huế. Đây là hoạt động mở đầu cho định hướng phối hợp nghiên cứu, triển khai mô hình thư viện số dùng chung, trước mắt phục vụ đoàn viên, thanh niên, sau đó đánh giá hiệu quả thực tế để xem xét mở rộng tới 40 xã, phường và hệ thống trường học trên địa bàn thành phố.
Sự kiện có sự tham dự của PGS.TS Phạm Minh Tuấn, Phó Tổng biên tập Tạp chí Cộng sản, Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam; ông Nguyễn Chí Tài, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Huế, cùng đại diện các đơn vị liên quan.
Đưa thư viện số đến gần hơn với đời sống gia đình
Một ngày hội đọc sách có thể khơi dậy hứng thú với sách, nhưng để niềm yêu thích ấy trở thành thói quen, người đọc cần có cơ hội tiếp tục tiếp cận tài liệu sau khi sự kiện kết thúc. Từ yêu cầu đó, mô hình mà ViLIB đề xuất hướng đến việc đưa thư viện ra khỏi giới hạn của một địa điểm cố định, trở thành không gian tri thức có thể đồng hành với việc học tập, nghiên cứu và sinh hoạt thường ngày của mỗi người.
Theo định hướng của đơn vị phát triển, mỗi gia đình có thể hình thành “thư viện gia đình” thông qua tài khoản truy cập, danh mục đọc phù hợp với nhu cầu của từng thành viên và khả năng kết nối tới nguồn tài nguyên được cấp phép. Với học sinh, đây là một kênh hỗ trợ tự học và mở rộng kiến thức ngoài giờ lên lớp. Với cha mẹ, nguồn sách số có thể trở thành công cụ đồng hành cùng con trong quá trình học tập. Người lao động, người lớn tuổi và đoàn viên, thanh niên cũng có thêm cơ hội tìm kiếm tài liệu theo nhu cầu riêng.
 |
| Không gian Văn hóa đọc trong Ngày hội Văn hóa đọc tại trường Quốc học Huế |
Cách tiếp cận này đặt người đọc vào vị trí trung tâm, đồng thời mở rộng không gian phát triển văn hóa đọc từ trường học, tổ chức Đoàn và thư viện cộng đồng tới từng mái ấm. Khi nguồn sách được tiếp cận thuận tiện hơn, việc đọc có điều kiện gắn với những hoạt động thường ngày như cha mẹ đọc sách cùng con, học sinh chủ động tìm tài liệu phục vụ bài học hay các thành viên trong gia đình cùng chia sẻ kiến thức.
Việc hình thành thói quen đọc từ gia đình cũng có thể tạo nền tảng cho các hoạt động khuyến đọc tại cộng đồng. Theo định hướng được nêu trong thông cáo, dữ liệu sử dụng thư viện số có thể hỗ trợ theo dõi mức độ tham gia đọc của các gia đình, dòng họ, qua đó cung cấp thêm thông tin tham khảo cho các hoạt động xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở. Tuy nhiên, hiệu quả của cách làm này cần được đánh giá trên cơ sở thực tế, bảo đảm việc sử dụng dữ liệu phù hợp quy định về quyền riêng tư và bảo vệ thông tin cá nhân.
Thí điểm, đánh giá trước khi mở rộng
Trong giai đoạn đầu, ViLIB định hướng phối hợp với Hội Xuất bản Việt Nam và Thành Đoàn Huế triển khai mô hình thí điểm, tập trung vào khả năng tiếp cận, trải nghiệm sử dụng và mức độ hình thành thói quen đọc trong lực lượng đoàn viên, thanh niên và cộng đồng. Các hoạt động dự kiến gồm thiết lập không gian số, hướng dẫn quản trị, tập huấn sử dụng, kết nối mã QR hoặc đường dẫn truy cập và tổ chức chương trình khuyến đọc gắn với đời sống địa phương.
 |
| Ông Nguyễn Anh Dũng, Nhà sáng lập, Tổng Giám đốc ViLIB, chia sẻ cùng ông Phan Ngọc Thọ (nguyên Phó Bí thư Thường trực Tỉnh uỷ Thừa Thiên Huế) về văn hóa đọc |
Một điểm đáng chú ý là mô hình được định hướng theo cách sử dụng chung hạ tầng công nghệ nhưng vẫn tạo điều kiện để từng đơn vị chủ động tổ chức hoạt động phục vụ người đọc. Theo cấu trúc đề xuất, mỗi xã, phường hoặc trường học có thể vận hành một không gian thư viện số riêng trên nền tảng dùng chung. Đơn vị cơ sở đảm nhiệm việc quản lý người dùng, tổ chức hoạt động đọc và phát triển tài nguyên phù hợp với nhu cầu địa phương; nền tảng công nghệ hỗ trợ kết nối, quản trị và thống kê tình hình sử dụng.
Cách tổ chức này hướng tới việc tận dụng nguồn lực công nghệ, đồng thời duy trì vai trò và đặc điểm riêng của từng thư viện, trường học hay tổ chức cộng đồng. Nếu được triển khai hiệu quả, mạng lưới có thể kết nối hoạt động đọc ở nhiều không gian: từ Thành Đoàn đến cơ sở Đoàn, từ trường học đến học sinh và phụ huynh, từ điểm sinh hoạt cộng đồng đến gia đình.
Tuy vậy, việc mở rộng không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng thư viện số được tạo lập. Theo thông cáo, kết quả thí điểm dự kiến được xem xét thông qua các chỉ số như số người đọc thực tế, tần suất truy cập, tỷ lệ quay lại sử dụng, nhóm tài nguyên được quan tâm, khả năng vận hành của đơn vị cơ sở và phản hồi của người dùng. Đây là những căn cứ quan trọng để đánh giá liệu mô hình có thực sự đáp ứng nhu cầu của cộng đồng, thay vì dừng ở việc cung cấp một nền tảng công nghệ.
 |
| Ông Nguyễn Anh Dũng, Nhà sáng lập, Tổng Giám đốc ViLIB trao tặng Không gian tri thức số tới TP Huế |
Trên cơ sở kết quả đánh giá và thống nhất với các bên có thẩm quyền, mô hình mới được xem xét mở rộng tới 40 đơn vị hành chính xã, phường, sau đó kết nối với các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông và các cơ sở giáo dục phù hợp tại Huế.
Để nguồn học liệu được sử dụng ổn định và đúng quy định, sự phối hợp giữa ngành xuất bản, tổ chức Đoàn và đơn vị công nghệ cũng giữ vai trò quan trọng. Theo đề xuất của ViLIB, các đơn vị tham gia có thể được hỗ trợ quyền sử dụng nền tảng trong 12 tháng cùng quyền truy cập kho dùng chung khoảng 3.000 sách, tài liệu và học liệu số đủ điều kiện khai thác, tùy phạm vi thỏa thuận và hồ sơ quyền. Nguồn tài nguyên này là kho dùng chung, không đồng nghĩa với việc chuyển giao hàng nghìn tệp số độc lập cho từng đơn vị hoặc gia đình. Việc cung cấp và sử dụng tài liệu phải tuân thủ quy định về quyền tác giả, quyền liên quan và điều kiện cấp phép.
Ông Nguyễn Anh Dũng, nhà sáng lập, Tổng Giám đốc ViLIB, chia sẻ: “Chúng tôi mong muốn thư viện số không chỉ hiện diện ở trường học hay trụ sở xã, phường, mà có thể đi sâu vào đời sống của từng gia đình. Khi cha mẹ có sách để cùng con đọc, khi mỗi người dân có thể chủ động tìm kiếm tri thức phù hợp, văn hóa đọc mới có thêm cơ hội trở thành một thói quen bền vững. Giá trị của mô hình không nằm ở số lượng thư viện được tạo lập, mà ở số người thực sự đọc, học và trưởng thành nhờ tri thức”.
Từ hoạt động trao tặng Không gian tri thức số tại Huế, mô hình được kỳ vọng góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận sách và học liệu, thúc đẩy học tập suốt đời trong cộng đồng. Để mục tiêu mỗi gia đình có một thư viện sách số trở thành hiện thực, yếu tố quyết định vẫn là khả năng đáp ứng nhu cầu người đọc, chất lượng nguồn tài nguyên, sự tham gia chủ động của các đơn vị cơ sở và hiệu quả sử dụng được kiểm chứng qua thực tiễn.
