Đây là nội dung đáng chú ý trong thông báo kết luận thanh tra do Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Dương Quốc Huy ký ban hành, liên quan đến việc chấp hành quy định pháp luật về phát hành và sử dụng nguồn tiền từ trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ.
Thông tin về những vi phạm, khuyết điểm trong hoạt động phát hành và sử dụng tiền thu từ trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ của 3 công ty gồm Công ty CP Hưng Thịnh Land, Công ty CP Hưng Thịnh Investment và Công ty CP Dịch vụ Giải trí Hưng Thịnh Quy Nhơn đã được Thanh tra Chính phủ chuyển tới Bộ Công an để xem xét, xử lý theo thẩm quyền. Động thái này cho thấy tính chất, mức độ của các sai phạm không chỉ dừng ở xử lý hành chính mà có dấu hiệu cần làm rõ trách nhiệm theo quy định pháp luật hình sự.
Theo kết luận thanh tra vừa được ban hành, cơ quan thanh tra đã chỉ ra hàng loạt vi phạm mang tính hệ thống trong cả quá trình chào bán lẫn sử dụng nguồn vốn thu từ trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ. Đáng lo ngại hơn, ba tổ chức phát hành nêu trên đã không thanh toán đầy đủ gốc và lãi trái phiếu theo cam kết, để xảy ra tình trạng quá hạn thanh toán từ năm 2023 với tổng số tiền chậm trả lên tới hàng nghìn tỷ đồng.
Việc chậm, không thanh toán nghĩa vụ nợ trái phiếu trong thời gian dài không chỉ là vi phạm hợp đồng với nhà đầu tư mà còn phản ánh rõ áp lực tài chính nghiêm trọng của doanh nghiệp. Trong bối cảnh thị trường bất động sản và tín dụng bị siết chặt từ cuối năm 2022, nhiều doanh nghiệp phụ thuộc lớn vào kênh trái phiếu đã rơi vào tình trạng mất cân đối dòng tiền. Tuy nhiên, thanh tra cho rằng khó khăn thị trường không thể là lý do biện minh cho những sai phạm trong tổ chức phát hành và quản lý vốn huy động.
Kết luận thanh tra nhấn mạnh, quá trình phát hành và sử dụng tiền từ trái phiếu tại các doanh nghiệp này tồn tại nhiều vi phạm có tính chất phức tạp, đặc biệt là các sai phạm liên quan đến mục đích sử dụng vốn. Việc thay đổi, phân bổ hoặc sử dụng vốn không đúng phương án đã công bố cho nhà đầu tư làm gia tăng rủi ro, trong khi cơ chế giám sát dòng tiền sau phát hành còn thiếu chặt chẽ.
Đáng chú ý, số lượng nhà đầu tư đang nắm giữ các lô trái phiếu này là rất lớn, trong đó có hàng nghìn nhà đầu tư cá nhân. Điều này đồng nghĩa với việc rủi ro không chỉ tập trung ở một vài tổ chức tài chính chuyên nghiệp mà lan rộng tới nhiều cá nhân, hộ gia đình. Khi nghĩa vụ thanh toán bị chậm trễ kéo dài, áp lực tâm lý và nguy cơ mất vốn có thể dẫn tới hệ lụy dây chuyền, tác động tiêu cực đến niềm tin thị trường, thậm chí ảnh hưởng đến trật tự an ninh kinh tế – xã hội.
Thanh tra Chính phủ nhận định, với quy mô giá trị phát hành lớn và số lượng nhà đầu tư đông đảo, vụ việc cần được các cơ quan chức năng liên quan theo dõi, kiểm tra, giám sát chặt chẽ, nhằm hạn chế nguy cơ đổ vỡ dây chuyền. Việc xử lý không chỉ nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư mà còn để ổn định thị trường vốn trong giai đoạn tái cấu trúc.
Riêng tại Hưng Thịnh Land, Hưng Thịnh Investment và Hưng Thịnh Quy Nhơn, doanh nghiệp đã thu và sử dụng tiền trái phiếu trước ngày phát hành – hành vi đi ngược lại nguyên tắc cơ bản của hoạt động huy động vốn, khi mọi thủ tục pháp lý phải hoàn tất trước khi được phép giải ngân. Việc “ứng trước” và sử dụng vốn khi chưa đủ điều kiện phát hành cho thấy sự buông lỏng trong tuân thủ quy định và tiềm ẩn nguy cơ xáo trộn dòng tiền ngay từ đầu.
Tại Hưng Thịnh Land, thanh tra còn phát hiện doanh nghiệp chuyển tiền trái phiếu để đặt cọc nhận chuyển nhượng cổ phần từ năm 2021 nhưng đến nay chưa hoàn tất việc chuyển nhượng. Điều này khiến một phần vốn huy động rơi vào tình trạng “đóng băng” trong các giao dịch chưa thành hình, làm giảm khả năng quay vòng vốn và gia tăng rủi ro thanh khoản. Với nhà đầu tư, đây là dấu hiệu đáng lo ngại về tính khả thi của phương án sử dụng vốn đã công bố.
Trong khi đó, tại Công ty CP Dịch vụ Giải trí Hưng Thịnh Quy Nhơn, việc thanh toán khi chưa đảm bảo đầy đủ thủ tục pháp lý, thậm chí thanh toán vượt giá trị hợp đồng, đã được chỉ ra. Những sai lệch này cho thấy lỗ hổng trong hệ thống kiểm soát nội bộ và cơ chế phê duyệt chi tiêu, làm suy giảm tính minh bạch tài chính và gia tăng nguy cơ thất thoát vốn.
Tổng thể các vi phạm được nêu trong kết luận thanh tra không chỉ dừng ở sai sót hành chính đơn lẻ, mà phản ánh vấn đề quản trị doanh nghiệp, kỷ luật tài chính và cơ chế giám sát thị trường. Trong bối cảnh hàng nghìn nhà đầu tư đang chờ đợi phương án xử lý nghĩa vụ nợ, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải làm rõ trách nhiệm, siết chặt quản lý và khôi phục niềm tin đối với thị trường trái phiếu doanh nghiệp.
Không chỉ nhóm doanh nghiệp Hưng Thịnh, kết luận thanh tra còn mở rộng sang nhiều tổ chức phát hành khác. Việc sử dụng tiền thu từ trái phiếu không đúng kế hoạch đã công bố với nhà đầu tư được ghi nhận tại Công ty CP Đầu tư Thành Thành Công, Công ty CP Thành Thành Công Biên Hòa, Công ty CP Đầu tư Nam Long, Công ty CP Tập đoàn Gelex, Công ty CP Hưng Thịnh Investment… Đây là hành vi vi phạm nghĩa vụ công bố thông tin và cam kết với nhà đầu tư, yếu tố cốt lõi bảo đảm niềm tin trên thị trường vốn.
Đặc biệt, tại Công ty CP Tập đoàn Gelex, doanh nghiệp đã sử dụng tiền thu được từ đợt phát hành trái phiếu cho mục đích khác trước khi Hội nghị người sở hữu trái phiếu thông qua nghị quyết thay đổi mục đích sử dụng vốn. Điều này cho thấy quy trình lấy ý kiến trái chủ – vốn là cơ chế bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư – đã không được tuân thủ đúng trình tự.
Một số doanh nghiệp khác cũng bị chỉ ra các vi phạm như không thực hiện đúng cam kết với nhà đầu tư trong hợp đồng đặt mua trái phiếu (Công ty CP Cơ điện lạnh); cho vay, gửi ngân hàng trước khi sử dụng vốn theo phương án phát hành (Công ty CP Cơ điện lạnh, Công ty CP Tập đoàn R&H, Công ty CP Đầu tư và Quản lý khách sạn TNH…). Việc “xoay vòng” dòng tiền trái phiếu theo cách này tiềm ẩn rủi ro mất cân đối thanh khoản và làm sai lệch mục đích huy động vốn ban đầu.
Thanh tra Chính phủ cũng phát hiện tình trạng sử dụng tiền trái phiếu để đặt cọc hợp tác kinh doanh tại các dự án chưa đủ điều kiện huy động vốn, xảy ra tại Công ty CP Hội An Invest. Trong khi đó, Công ty CP Chứng khoán Rồng Việt bị chỉ ra thực hiện phương thức phát hành trái phiếu chưa phù hợp, đồng thời thông tin công bố trên chuyên trang về trái phiếu doanh nghiệp chưa đầy đủ nội dung theo quy định.
Theo số liệu được dẫn trong kết luận thanh tra, trong giai đoạn từ năm 2019 đến ngày 30/11/2024, 26 tổ chức phát hành thuộc diện thanh tra đã phát hành tổng cộng 271 mã trái phiếu, với tổng giá trị lên tới 119.778 tỷ đồng. Con số này cho thấy quy mô rất lớn của dòng vốn trái phiếu riêng lẻ trong những năm qua và cũng lý giải vì sao việc siết chặt kỷ cương, xử lý nghiêm các vi phạm được xem là yêu cầu cấp thiết nhằm củng cố tính minh bạch, an toàn của thị trường trái phiếu doanh nghiệp.
Theo ASEAN News, việc chuyển hồ sơ sang Bộ Công an đối với một số trường hợp cụ thể được nhìn nhận là bước đi mạnh tay trong bối cảnh thị trường vốn đang trong quá trình tái cấu trúc, nhằm lập lại trật tự và bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhà đầu tư. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở xử lý sai phạm của doanh nghiệp mà không nhìn thẳng vào những bất cập trong cơ chế quản lý thì sẽ khó ngăn chặn nguy cơ tái diễn.
Thực tế cho thấy, trong một thời gian dài, nhiều đợt phát hành trái phiếu riêng lẻ được chấp thuận khi tài sản bảo đảm là dự án chưa hoàn tất pháp lý, quyền tài sản phát sinh trong tương lai hoặc cổ phần tại các công ty chưa niêm yết, khó định giá và thanh khoản thấp. Những tài sản này, trên danh nghĩa có thể đáp ứng điều kiện phát hành, nhưng khi rủi ro xảy ra lại rất khó xử lý, thậm chí không đủ giá trị thực tế để đảm bảo nghĩa vụ thanh toán cho trái chủ. Điều đó cho thấy khâu thẩm định, giám sát tài sản bảo đảm còn nặng về hình thức, thiếu cơ chế đánh giá tính khả thi và khả năng thu hồi vốn trong kịch bản xấu.
Bên cạnh đó, cơ chế hậu kiểm và giám sát dòng tiền sau phát hành chưa thực sự hiệu quả. Việc doanh nghiệp sử dụng vốn sai mục đích, thay đổi phương án sử dụng vốn khi chưa được trái chủ thông qua, hay đem tiền trái phiếu đi đặt cọc, cho vay, gửi ngân hàng… diễn ra trong thời gian dài mới được phát hiện, phản ánh sự thiếu xuyên suốt trong theo dõi và cảnh báo sớm rủi ro. Khi thị trường thuận lợi, các lỗ hổng này bị che lấp bởi dòng tiền mới; nhưng khi thanh khoản suy giảm, hệ quả lập tức bộc lộ, và người chịu thiệt trực tiếp là nhà đầu tư , đặc biệt là nhà đầu tư cá nhân.
Vì vậy, bên cạnh việc xử lý nghiêm trách nhiệm của các tổ chức phát hành, cần làm rõ và xác định cụ thể trách nhiệm pháp lý của các cơ quan, tổ chức liên quan trong quá trình thẩm định điều kiện phát hành, phê duyệt hồ sơ và giám sát tài sản bảo đảm. Việc cấp phép phát hành không thể chỉ dừng lại ở kiểm tra hình thức hồ sơ, mà phải gắn với trách nhiệm kiểm tra tính trung thực, hợp pháp và khả thi của phương án huy động vốn.
Cần xác định rõ đơn vị nào có trách nhiệm tổ chức xử lý tài sản bảo đảm trong trường hợp doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trái chủ. Nếu tài sản bảo đảm được định giá sai lệch, bị nâng khống hoặc không đủ điều kiện pháp lý nhưng vẫn được chấp thuận làm cơ sở phát hành, thì cơ quan thẩm định, tổ chức định giá và cá nhân ký duyệt phải chịu trách nhiệm liên đới theo quy định của pháp luật.
Trường hợp có dấu hiệu buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm hoặc cố ý làm trái trong hoạt động thẩm định, cấp phép và giám sát sau phát hành, cần xem xét trách nhiệm hành chính, trách nhiệm bồi thường thiệt hại và, nếu đủ yếu tố cấu thành, cả trách nhiệm hình sự đối với tổ chức, cá nhân có liên quan.
Bên cạnh đó, việc nâng chuẩn tài sản bảo đảm theo hướng ưu tiên tài sản có tính pháp lý đầy đủ, giá trị thực, khả năng thanh khoản cao; siết chặt kiểm soát mục đích sử dụng vốn; tăng cường công khai, minh bạch thông tin và thiết lập cơ chế giám sát độc lập sau phát hành là yêu cầu cấp thiết để bảo đảm kỷ luật thị trường.
Những vấn đề nêu trên cần được cơ quan điều tra làm rõ một cách toàn diện, nhằm bảo đảm nguyên tắc mọi chủ thể tham gia thị trường đều phải chịu trách nhiệm tương xứng với vai trò và thẩm quyền của mình.