“Tổ nghề và danh Nho nước Việt”: Gặp gỡ di sản trong không gian sáng tạo đương đại

Hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), ngày 9-11, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức khai mạc triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt”. Sự kiện đồng thời mở màn cho chuỗi hoạt động thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, tiếp nối hành trình đánh thức những lớp ký ức đô thị từ dự án nghệ thuật “Chuyện Đình trong Phố”.

Triển lãm đưa công chúng đến với một lát cắt đặc biệt của lịch sử giáo dục và văn hóa Việt Nam, nơi những nhà khoa bảng không chỉ được biết đến bởi con đường học vấn, sự nghiệp phụng sự đất nước mà còn bởi những đóng góp thiết thực trong việc truyền bá tri thức, phát triển kỹ nghệ dân gian. Trong số những người được ghi danh trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, có những bậc danh Nho được nhân dân tôn vinh là tổ nghề, gắn với sự hình thành và phát triển của nhiều nghề thủ công truyền thống.

Theo ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, nền giáo dục khoa cử Việt Nam với lịch sử hơn 950 năm đã đào tạo hàng nghìn bậc hiền tài cống hiến, phụng sự đất nước. Trong đó, có những nhà khoa bảng để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống nhân dân thông qua việc phát triển các nghề truyền thống.

Cụ thể, triển lãm giới thiệu tám vị đại khoa được nhân dân tôn vinh là tổ nghề, gồm: Thám hoa Lương Như Hộc – tổ nghề in mộc bản; Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ – tổ nghề dệt chiếu; Tiến sĩ Trần Lư – tổ nghề sơn ta; Hội nguyên Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán – tổ nghề ép dầu; Hoàng giáp Phùng Khắc Khoan – tổ nghề dệt lượt; Tiến sĩ Trần Khái (Lê Công Hành) – tổ nghề thêu; Tiến sĩ Nguyễn Thì Trung – tổ nghề thuộc da, đóng giày; Tiến sĩ Nguyễn Chính – tổ nghề dát thiếc. Bên cạnh đó là câu chuyện về nhà Nho Đặng Huy Trứ, người có vai trò đặc biệt trong việc du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh ở Việt Nam.

Điểm đáng chú ý của triển lãm là cách tiếp cận không dừng lại ở việc giới thiệu thân thế, sự nghiệp của các danh nhân hay những tư liệu lịch sử. Mỗi câu chuyện về tổ nghề được chuyển tải bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, kết nối tri thức lịch sử với thực hành sáng tạo của nghệ sĩ và nghệ nhân.

Ở không gian nghề in mộc bản, công chúng được tìm hiểu kỹ thuật in ấn qua phần trình diễn của nghệ nhân Liễu Chàng Công Đạt, cùng các tác phẩm khắc gỗ của Thanh Uy Gallery và các họa sĩ Trần Công Dũng, Trần Nguyên Đán, Phạm Khắc Quang, Phạm Hùng Anh, Nguyễn Tuệ Thư.

Nghề dệt chiếu gắn với Tiến sĩ Phạm Đôn Lễ được thể hiện qua không gian sắp đặt của họa sĩ Vũ Xuân Đông, kết hợp với nghệ nhân làng chiếu cói Nga Sơn (Thanh Hóa). Trong khi đó, nghề sơn ta của Tiến sĩ Trần Lư được khai thác qua nhiều góc nhìn về kỹ thuật sơn ta thếp vàng, với sự tham gia của các họa sĩ Trương Hoàng Hải, nhóm HD Phạm Ngọc Hòa, Lê Minh Định, Lê Đăng Ninh, Nguyễn Tuấn Cường và Nguyễn Thị Hiếu.

Các không gian còn lại tiếp tục mở ra những cách kể chuyện đa dạng. Nghề ép dầu của Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán được giới thiệu qua tác phẩm điêu khắc “Thánh sư ép dầu” bằng xi măng, gốm cổ của nhà điêu khắc Thái Nhật Minh và đèn hình chim của Đinh Văn Trọng. Nghề dệt lượt của Phùng Khắc Khoan có phần thực hành dệt của nghệ nhân La Khê Nguyễn Thị Thúy Quỳnh, Lê Toản, kết hợp thiết kế áo dài của sinh viên VNU-SIS và tơ lụa của họa sĩ Phạm Thủy Tiên.

Với nghề thêu của Tiến sĩ Lê Công Hành, triển lãm giới thiệu tác phẩm thêu của nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm, kết hợp tranh lụa đương đại và kỹ thuật thêu vá của họa sĩ Đoàn Văn Tới. Nghề thuộc da của Tiến sĩ Nguyễn Thời Trung có sự tham gia của nghệ nhân, họa sĩ Cao Quynh và họa sĩ Vũ Xuân Đông. Nghề dát thiếc của Tiến sĩ Nguyễn Chính được thể hiện qua các tác phẩm tranh lụa, điêu khắc và thiết kế của Yến Năng, Đỗ Hiệp, Ngô Nhật Thanh, Nam Chi.

Đặc biệt, câu chuyện về nhà Nho Đặng Huy Trứ và nghề nhiếp ảnh được kết nối với thực hành hình ảnh đương đại qua tác phẩm của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, nhiếp ảnh gia Phạm Duy và sinh viên Nhiếp ảnh nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Xuyên suốt không gian trưng bày là hệ thống bia khắc mica do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện. Lấy cảm hứng từ hình tượng bia đá truyền thống, chất liệu mica và cách thể hiện hiện đại tạo nên một gạch nối thị giác giữa di sản quá khứ với đời sống nghệ thuật hôm nay.

Dưới sự giám tuyển của nghệ sĩ, giảng viên Nguyễn Thế Sơn, triển lãm được xây dựng như một cuộc đối thoại giữa tư liệu lịch sử, sản phẩm nghề thủ công và các thực hành nghệ thuật đương đại. Từ mộc bản khắc gỗ, sơn mài, tranh thêu đến sản phẩm dệt, điêu khắc, nhiếp ảnh và nghệ thuật sắp đặt, những giá trị di sản được chuyển hóa qua nhiều hình thức biểu đạt, tạo cơ hội để công chúng tiếp cận lịch sử bằng trải nghiệm trực quan và sinh động.

Sự tham gia của đông đảo nghệ sĩ, nghệ nhân làng nghề và nghệ sĩ trẻ cũng cho thấy nỗ lực kết nối các thế hệ sáng tạo. Những kỹ thuật thủ công được trao truyền qua nhiều đời sống trong một không gian mới, nơi nghệ nhân có cơ hội giới thiệu giá trị nghề truyền thống, còn nghệ sĩ trẻ tìm thấy chất liệu sáng tạo từ lịch sử và văn hóa dân tộc.

Không đơn thuần là hoạt động tôn vinh những danh nhân có đóng góp cho sự phát triển của các nghề thủ công, “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” còn gợi mở cách nhìn về di sản như một nguồn tri thức sống. Những giá trị được hình thành trong quá khứ không khép lại trong các trang sử hay hiện vật trưng bày, mà tiếp tục được làm mới thông qua sáng tạo, thực hành và sự tham gia của cộng đồng.

Trong bối cảnh Hà Nội đang thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, việc đưa các câu chuyện di sản vào không gian sáng tạo đương đại có ý nghĩa thiết thực. Qua đó, những di sản vốn gắn với ký ức cộng đồng được tiếp cận gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ; đồng thời mở ra khả năng khai thác nguồn lực văn hóa cho phát triển đô thị.

Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” diễn ra từ ngày 9-11 đến 5-12-2026 tại Nhà Tiền đường, khu Thái Học, di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Đây là dịp để công chúng nhìn lại những đóng góp của các bậc danh Nho đối với đời sống xã hội, đồng thời cảm nhận sức sống của di sản trong dòng chảy sáng tạo hôm nay.