Đưa di sản đến gần với thế hệ trẻ thông qua 'Chạm Đồng Xuân'

Giữa nhịp giao thương sôi động của chợ Đồng Xuân, những tác phẩm nghệ thuật không xuất hiện theo cách phô bày dễ nhận thấy mà len vào các hành lang, bậc cầu thang, góc tường và những cấu trúc quen thuộc của khu chợ. Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 từ 13-28/11/2026, chương trình “Chạm Đồng Xuân” với sự đồng hành của Ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội (SHB), mang đến một hành trình trải nghiệm nghệ thuật độc đáo, nơi công chúng có thể tìm kiếm những “kho báu” sáng tạo ẩn mình giữa không gian giao thương tuổi đời hơn một thế kỷ.

Nghệ thuật len vào nhịp sống thường ngày

Đồng Xuân không chỉ là một khu chợ mà còn là nơi nhịp sống Hà Nội hiện lên qua từng quầy hàng, lối đi và cuộc gặp gỡ thường ngày. Hàng hóa luân chuyển, tiếng người mua kẻ bán, những bước chân vội vã cùng câu chuyện của các tiểu thương đã gắn bó nhiều thế hệ tạo nên một không gian sống động, quen thuộc với người dân và du khách. Nhưng giữa dòng chảy không ngừng ấy, vẫn có những lát cắt của khu chợ chưa được nhìn nhận đúng mức: một góc kiến trúc, một thanh âm thoáng qua hay những câu chuyện đời thường nằm sau mỗi quầy hàng.

“Chạm Đồng Xuân” không đưa nghệ thuật vào một không gian trưng bày tách biệt, mà để các tác phẩm len vào từng ngóc ngách của khu chợ, hòa cùng kiến trúc và nhịp sống thường ngày. Đó có thể là một sắp đặt bên đài phun nước, một tác phẩm dọc hành lang, ở chiếu nghỉ cầu thang, bên lan can hay nép mình trong góc khuất ít người chú ý. Không có một lộ trình khám phá cố định, công chúng được khơi gợi sự tò mò để tự tìm kiếm, quan sát và nhận ra những điều mới mẻ ngay trong không gian vốn đã thân thuộc.

Bước vào hành trình khám phá, người xem có thể bắt gặp những hình ảnh rất đỗi thân thuộc của Đồng Xuân được tái hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật. Đó là dáng hình những tiểu thương thấp thoáng trên mặt tranh, thoạt nhìn dễ khiến người ta ngỡ có ai đó đang đứng giữa khu chợ. Cũng có những sáng tạo khiến vật liệu phục vụ buôn bán thường ngày mang một đời sống khác: sắt thép, thùng xốp trở thành chất liệu tạo âm thanh, khơi gợi sự tò mò và thôi thúc người xem thử tương tác. Mỗi tác phẩm mở ra một cách cảm nhận riêng, có khi gây ấn tượng ngay lập tức, có khi chỉ được nhận ra sau một hồi quan sát.

Không gian trưng bày vì thế không có ranh giới rõ ràng giữa tác phẩm và đời sống khu chợ. Những mũi tên trên mặt sàn chỉ dẫn người tham quan len qua các lối đi, nhưng hành trình sẽ tiếp tục được định hình bởi chính sự tò mò của mỗi người. Có người dừng chân trước một hình ảnh, người khác bị thu hút bởi một âm thanh hay phát hiện một chi tiết nằm ngoài dự liệu. Thay vì tiếp nhận nghệ thuật theo một tuyến tham quan có sẵn, mỗi người tự tạo nên lộ trình khám phá của mình, để những điều bình dị quanh khu chợ bất ngờ trở thành trải nghiệm đáng nhớ.

25 tác phẩm của các nghệ sĩ trong nước và quốc tế ở Triển lãm nghệ thuật đa giác quan thể hiện cách tiếp cận riêng với chợ Đồng Xuân. Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn cho biết, có những nghệ sĩ quốc tế đã nghiên cứu và sống trong không khí chợ Đồng Xuân cả tháng trời để tạo ra các tác phẩm đặc biệt từ hình ảnh, âm thanh, vật liệu đến những câu chuyện gắn với con người và không gian khu chợ thêm ấn tượng. Sự đan xen giữa tác phẩm và môi trường hiện hữu tạo nên một trải nghiệm mà ở đó ranh giới giữa nghệ thuật và đời sống trở nên khó phân định.

Nếu tác phẩm Vang vọng Đồng Xuân của nghệ sĩ Úc Alexander Pug William và nghệ sĩ Việt Nam Tuấn Nị biến những chiếc hộp xốp thu nhặt tại chợ thành nhạc cụ mở để bất kỳ ai đi qua cũng có thể tự tay gõ và hòa âm cùng tiếng rao hàng, thì chuỗi tranh tương tác "Fauna" của bộ đôi nghệ sĩ Pháp Adrien và Claire lại chứng minh công nghệ không làm con người xa rời thực tại.

Nghệ sĩ Lê Vũ gửi gắm một chiều sâu văn hóa tinh tế qua những đồng xu nghệ thuật in họa tiết mặt sau của tờ tiền giấy Việt Nam. Dự án nhiếp ảnh sắp đặt của nghệ sĩ Nguyễn Minh Hoàng cùng cộng sự đã phá vỡ định kiến rằng ngôi chợ chỉ thuộc về giới tiểu thương, khi đưa những lao động tự do thầm lặng - những người khuân vác vải, trông hàng hay bảo vệ, trở thành nhân vật trung tâm. Nghệ sĩ gốc Việt tại Đan Mạch Phúc Văn Đặng mang đến chuỗi tác phẩm vải hoa rực rỡ sắc hồng hoa sen gợi nhớ cội nguồn Việt Nam hòa quyện cùng sắc xanh lam bờ biển Bắc Âu tượng trưng cho khát vọng hòa bình…

Nghệ sĩ Phuc Van Dang (Đặng Văn Phúc) cho biết, việc đưa tác phẩm và các workshop vào chính không gian Chợ Đồng Xuân cũng là cách mở ra một cuộc đối thoại giữa di sản và thế hệ tiếp nối. Thay vì chỉ tiếp nhận lịch sử qua những tư liệu hay câu chuyện được kể lại, người trẻ có cơ hội trực tiếp quan sát kiến trúc, khám phá những dấu tích văn hóa và tìm thấy mối liên hệ của mình với khu chợ.

Những trải nghiệm văn hóa mới mẻ

Điểm đặc biệt của “Chạm Đồng Xuân” nằm ở cách các nghệ sĩ nhìn nhận khu chợ như một nguồn tư liệu sáng tác giàu tiềm năng. Không chỉ là nơi lưu giữ dấu ấn kiến trúc hay hoạt động giao thương, Đồng Xuân còn chứa đựng những lớp ký ức, tập quán và biểu tượng văn hóa được hình thành qua thời gian. Từ những câu chuyện gắn với lịch sử khu chợ đến nhịp sinh hoạt của cộng đồng tiểu thương, mỗi chất liệu đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một ý tưởng nghệ thuật. Bằng những góc nhìn và phương thức biểu đạt đa dạng, các nghệ sĩ không đơn thuần tái hiện một không gian quen thuộc, mà còn mở ra những liên tưởng mới, giúp công chúng nhận diện những giá trị văn hóa vốn hiện diện ngay trong đời sống thường nhật.

Lần đầu tiên, sân mái chợ Đồng Xuân được mở cửa đón công chúng, hé lộ một không gian sinh hoạt văn hóa khác biệt ngay trên tầng cao của khu chợ. Sách, bàn cờ và những góc vườn nhỏ được bố trí đan xen, tạo nên điểm dừng chân yên tĩnh giữa nhịp giao thương sôi động bên dưới. Tại đây, người tham quan có thể đọc sách, chơi cờ, nghỉ ngơi hay phóng tầm mắt ngắm nhìn những mái phố cổ từ một góc nhìn ít có dịp trải nghiệm. Không gian này tiếp tục được làm phong phú bằng các hoạt động biểu diễn âm nhạc và chiếu phim, diễn ra từ ngày 15/11 đến hết lễ hội.

Trong khi đó, cuộc thi thời trang “Market to Mode” mở ra sân chơi sáng tạo, nơi hàng hóa quen thuộc tại chợ Đồng Xuân được nhìn nhận dưới một góc độ khác. Thông qua cách phối hợp và biến tấu theo tinh thần mix & match, người tham gia có thể đưa những sản phẩm vốn gắn với hoạt động giao thương vào các thiết kế trang phục độc đáo, biến chất liệu đời thường thành phương tiện thể hiện cá tính và tư duy thời trang riêng.

“Đồng hành cùng Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, chúng tôi mong những hoạt động tại đây giúp người dân, đặc biệt là các bạn trẻ, có thêm lý do để đến chợ truyền thống, đọc một cuốn sách trên sân mái và cảm nhận lớp “trầm tích” đặc biệt của Thủ đô theo cách gần gũi hơn”, đại diện SHB nhấn mạnh.

Lễ hội khai mạc ngày 13/11, trùng thời điểm SHB đón tuổi 33. Nhân dịp này, Ngân hàng truyền tải thông điệp "Cùng tỏa sáng" tới khách hàng và cộng đồng, với mong muốn đồng hành với sự phát triển kinh tế của đất nước, lan tỏa những giá trị văn hóa Việt.

Theo Giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, tên gọi “Chạm Đồng Xuân” thể hiện mong muốn đưa công chúng đến gần hơn với khu chợ qua những tiếp xúc đa chiều, từ quan sát kiến trúc, hàng hóa đến lắng nghe âm thanh, cảm nhận mùi hương và nhịp sinh hoạt thường ngày. Khi các tác phẩm nghệ thuật được đặt vào chính không gian ấy, những điều vốn quen thuộc có cơ hội được nhìn nhận bằng một góc nhìn mới, giúp người tham quan khám phá cả những khía cạnh mà trước đây họ ít có dịp tiếp cận.

Đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ

Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, với chủ đề “Thăng Long Kẻ Nghệ” và định hướng “Kinh tế Sáng tạo”, quy tụ hơn 150 hoạt động, có sự tham gia của gần 1.000 nghệ nhân, nghệ sĩ. Trong đó, gần 100 nghệ sĩ quốc tế và người Việt Nam ở nước ngoài đến từ 21 quốc gia góp mặt, tạo nên sự giao thoa đa dạng về văn hóa và thực hành sáng tạo. Các hoạt động được triển khai tại 5 cụm không gian chính: Quảng trường Sáng tạo, Chợ Đồng Xuân, Đình và Di tích Phố cổ, Công viên Thống Nhất, Rạp hát và Sân khấu Cộng đồng.

Trong mạng lưới không gian ấy, Chợ Đồng Xuân mang đến một lát cắt đặc biệt về đời sống đô thị Hà Nội. Hơn một thế kỷ qua, khu chợ đã chứng kiến những đổi thay của thành phố, đồng thời lưu giữ nhiều dấu ấn trong kiến trúc, hoạt động giao thương và nếp sinh hoạt của người dân. Di sản Đồng Xuân không chỉ nằm trong những dấu mốc lịch sử hay diện mạo công trình, mà còn được tạo nên từ tiếng rao, những cuộc trao đổi giữa người mua và người bán, mối gắn bó giữa các quầy hàng và kinh nghiệm buôn bán được truyền qua nhiều thế hệ. Chính những hoạt động vẫn tiếp diễn mỗi ngày đã tạo nên sức sống riêng cho khu chợ, biến nơi đây thành một không gian văn hóa luôn vận động cùng thời gian.

Trên nền tảng ấy, “Chạm Đồng Xuân” đưa nghệ thuật đến gần hơn với đời sống di sản, mở ra cơ hội để công chúng không chỉ quan sát mà còn trực tiếp trải nghiệm, tương tác và khám phá những giá trị văn hóa hiện hữu trong không gian quen thuộc. Hành trình lần theo những dấu vết nghệ thuật còn là dịp nhìn Hà Nội từ một góc độ khác: đi sâu hơn vào những địa danh tưởng chừng đã quá thân thuộc, lắng nghe những câu chuyện ít được kể và nhận ra chiều sâu văn hóa ẩn sau nhịp sống thường ngày.

Thông qua việc đồng hành cùng Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, SHB hướng tới kết nối các nguồn lực văn hóa, tri thức và sáng tạo với đời sống kinh tế đương đại, qua đó góp phần phát triển công nghiệp văn hóa, mở rộng cơ hội sinh kế và đưa di sản đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Cách tiếp cận này cũng phản ánh tinh thần của kinh tế sáng tạo: văn hóa không chỉ được nhìn nhận như một giá trị cần bảo tồn hay một sản phẩm để thưởng thức, mà còn là nguồn lực có khả năng khơi mở những mô hình sáng tạo mới, tạo giá trị kinh tế và thúc đẩy cộng đồng cùng tham gia vào quá trình gìn giữ, phát huy di sản.

Cô Trịnh Thị Thắng (phố Thái Thịnh Hà Nội), tiểu thương bán quần áo chợ Đồng Xuân chia sẻ: “Tôi rất hạnh phúc, thoải mái và đánh giá các hoạt động triển lãm nghệ thuật tại chợ rất hay. Việc trưng bày, tổ chức triển lãm giúp không gian chợ trở nên tốt hơn và rất thú vị. Lượng khách đổ về chợ Đồng Xuân tăng lên rất đông trong những ngày diễn ra sự kiện (từ hôm qua đến nay). Chợ đã có nhiều đổi thay tích cực, khách hàng phản hồi rất tốt. Mong muốn có thêm nhiều không gian và các hoạt động nghệ thuật hơn nữa để việc buôn bán trở nên vui vẻ, khởi sắc hơn”.